tháng 10 31, 2017
Thay vì xuất xứ từ nền văn minh Hoa Kỳ hay Anh Quốc như mọi người thường nghĩ, công ty cổ phần Đông Ấn Hà Lan Hợp nhất – United Dutch East India Company – hay ngôn ngữ bản địa gọi là The Vereenigde Oost-Indische Compagnie (VOC), ngạc nhiên thay, lại là công ty cổ phần đại chúng đầu tiên và vĩ đại nhất trong lịch sử của nhân loại.



VOC được thành lập vào năm 1602 tại Amsterdam bằng việc hợp nhất 6 công ty thương mại Đông Ấn ở các thành phố (Amsterdam, Middelburg, Enkhuizen, Delft, Hoorn và Rotterdam) trong bối cảnh chiến tranh và hỗn loạn giữa Hà Lan và bán đảo Tây Ban Nha – Bồ Đào Nha. Chính phủ Hà Lan đã tài trợ vốn và trao lợi thế độc quyền phân phối gia vị trong 21 năm cho tập đoàn VOC để khuyến khích nền thương mại mới nổi của quốc gia đang trong chiến tranh này. Vốn điều lệ của công ty VOC mới thành lập là 6.44 triệu guilders – tương ứng với 107 triệu euros ngày nay.

Để người đọc có thể hình dung dễ dàng hơn về bối cảnh lúc đó, kể từ trước giai đoạn thập niên 1580s, mọi giao dịch gia vị ở khu vực Đông Ấn (East Indies – một cách gọi của phương Tây xưa khi nói đến khu vực Đông Nam Á của chúng ta) được độc quyền khai thác bởi quân đội Bồ Đào Nha và phân phối tại thủ phủ Hamburg của Đức. Tất cả các gia vị này (bao gồm tiêu, gừng, đinh hương, bột nhục đậu khẩu, …) có giá rất cao do nhu cầu thường xuyên mà nguồn cung thì lại hữu hạn vì hầu hết gia vị ngày đó được chuyên chở qua con đường bộ đầy xa xôi và chậm trễ so với đường biển.
Tuy nhiên, sau khi liên minh hoàng gia Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha tuyên chiến với Hà Lan vào năm 1580, các doanh nhân mạo hiểm của quốc gia này bắt đầu nắm lấy cơ hội khổng lồ này bằng cách vượt biển để thiết lập nên đế chế gia vị đầu tiên của Hà lan. Vào năm 1599, tám chiếc tàu đầu tiên trở về từ quần đảo gia vị Maluku, Indonesia với hàng chục tấn gia vị tiêu mua trực tiếp đã mang về lợi nhuận hơn 400% sau hai năm trên vốn đầu tư cho các doanh nhân.



Sự thuận lợi trên của VOC thoạt nhìn có thể nói là khá tiêu biểu cho các doanh nghiệp thương mại đường biển ngày ấy. Tuy nhiên, chính sáng kiến về phương thức huy động vốn, phân quyền sở hữu và quản trị doanh nghiệp sau đó mới là tinh hoa khiến nó trở thành công ty vĩ đại nhất trong lịch sử nhân loại.
II. Phát hành cổ phần & thời kỳ thịnh vượng

Trong số sáu công ty được hợp nhất đó, có một thành viên sáng lập đáng chú ý tên là Dirck Bas. Là một thủy thủ và đại sứ lâu năm kinh nghiệm của Hà Lan, Dirck Bas đã góp 6000 guilders vào công ty cùng với 16 người khác và đóng vai trò giám đốc điều hành (managing director) doanh nghiệp tương tự như mô hình công ty ngày nay. Đáng chú ý, trong bản điều lệ của công ty 1606, tất cả những thành viên đại chúng góp vốn khác sau thời điểm này cho VOC sẽ nhận được một “aktie”, hay có thể gọi là một chứng nhận quyền sở hữu doanh nghiệp, một phần của lợi nhuận tương lai và là một “cổ phiếu” đầu tiên trong lịch sử thế giới.

Sau phát minh IPO thành công vang dội này, VOC nhanh chóng trở thành một công ty đại chúng hùng mạnh với hàng nhìn cổ đông từ khắp các thành phố tại Hà Lan. Tuy nhiên đi kèm với số đông nhà đầu tư, nhu cầu chuyển nhượng cổ phiếu bắt đầu xuất hiện. 03 năm kể từ khi phát hành cổ phần, Dirck Bas và các thành viên hội đồng quản trị quyết định rằng: những cổ đông nào muốn bán lại cổ phần để hiện thực hóa lợi nhuận phải chuyển nhượng cho một cổ đông/nhà đầu tư khác thay vì phải giao dịch trực tiếp với công ty để lấy tiền mặt. Và sau một đêm, thị trường giao dịch cổ phiếu VOC được thành lập tại Amsterdam – một thị trường chứng khoán thực sự đầu tiên của thế giới.
Hơn nữa, trong những năm sau đó, VOC bắt đầu mở rộng hoạt động mình ra khắp châu Á với việc mở chi nhánh tại Jakarta, Nhật Bản, Sri Lanka, Đài Loan, mũi Hảo Vọng tại Nam Phi và hàng loạt các nơi khác trên con đường thương mại biển dọc Ấn Độ Dương & Thái Bình Dương, chính thức đánh dấu mốc phát triển thành một “tập đoàn đa quốc gia” đầu tiên trên thế giới. Quyền lực của VOC không chỉ nằm ở kênh phân phối rộng khắp, lợi thế độc quyền và quy mô vốn khổng lồ, mà còn là quyền lực “vũ trang” thực sự. Trong thời kỳ đỉnh cao của mình, VOC sở hữu 40 đại chiến hạm (man-o-war) và 10,000 bộ binh để bảo vệ hàng hóa và khai phá các vùng đất mới.
United East India Company cũng là ví dụ đầu tiên cho lí thuyết lợi thế kinh tế theo quy mô (economies of scale). Nhờ vào khối lượng giao dịch lớn và ổn định, chi phí vận chuyển và duy trì đội tàu chuyên chở trên mỗi đơn vị đã giảm đáng kể, giúp đem lại lợi nhuận khổng lồ cho các nhà đầu tư. Từ 1602 đến 1736, trung bình mỗi năm VOC trả cổ tức với lợi suất 16.5% trên vốn gốc của cổ đông; 136 năm lịch sử chi trả cổ tức đều đặn là một thành tựu đáng kinh ngạc nếu so với thời đại hiện nay.

Hơn nữa, sau hơn một thập kỷ điều hành, Dirck Bas – thành viên sáng lập mà chúng tôi đã đề cập ở trên – đã sở hữu khối tài sản ròng lên đến 500,000 guilders từ vốn gốc 6,000 guilders ban đầu, một mức tăng hơn 80 lần với giá trị quy đổi hiện tại lên đến gần 5 triệu euros. Mặc dù rất ít được đề cập nhiều như Gates, Buffett, Jobs, Musk, hay Jack Ma của ngày nay, ông chính là tấm gương đầu tiên của tinh thần khởi nghiệp: luôn giăng buồm hướng đến những thứ không chắc chắn, luôn sáng tạo ra những mô thức mới và luôn phục vụ lợi ích của dân chúng cùng với các nhà đầu tư.
III. Thời kỳ suy tàn sau gần 200 năm phát triển

Mặc dù là công ty vĩ đại nhất trong lịch sử, VOC cũng không thể tránh khỏi quy luật chọn lọc tự nhiên của tạo hóa. Đầu thế kỷ 19, sau hàng chục năm trì trệ từ chính công ty cũng như bối cảnh của đất nước Hà Lan, United Dutch East India Company đã bị thâu tóm bởi tập đoàn East India của Anh Quốc giữa các cuộc chiến tranh với Napoléon.
Sau gần 200 năm phát triển và sự ra đi của các nhà sáng lập đầu tiên, hoạt động kinh doanh của VOC lại teo tóp dần thay vì tăng trưởng theo lãi kép như chúng ta tưởng tượng. Khá nhiều nhà phân tích đã đúc kết có 05 lý do và sai lầm chính trực tiếp dẫn đến sự sụp đổ của VOC:

(1) Kém linh hoạt và chậm chạp so với đối thủ cạnh tranh
Sau khi chiếm lĩnh thị trường gia vị, các nhà lãnh đạo của VOC tỏ ra chủ quan và bắt đầu dừng đổi mới so với thế hệ đầu tiên. Thị trường nhập khẩu trực tiếp trà, cà phê và may mặc tại thủ phủ Trung Quốc đã bị chiếm độc quyền hoàn toàn bởi các doanh nghiệp thương mại lớn của Anh Quốc và các nước bán đảo Tây Âu khác. Do đó, VOC dần mất lợi thế cạnh tranh về chi phí và sớm rời khỏi cuộc chơi thương mại với châu Á chỉ trong vòng vài thập kỷ chủ quan.

(2) Chính sách cổ tức và quản lý dòng tiền sai lầm
Tự hào về chính sách cổ tức hào phóng của mình, giám đốc điều hành của VOC đã thường xuyên chi hơn ¾ lợi nhuận của công ty để chi trả cổ tức. Chính sách này đã một phần khiến VOC “tự hại” bản thân khi công ty ngày càng thiếu hụt dòng tiền để tái đầu tư và trả nợ vay cho các chủ nợ quốc tế.

(3) Chế độ đãi ngộ nhân viên thấp kém dẫn đến tham nhũng và trộm cắp trong nội bộ
Một cách khách quan, VOC là một nhà tuyển dụng tồi với chế độ lương bổng thấp và có nhiều hạn chế trong việc mua bán cổ phiếu công ty đối với các nhân viên nội bộ. Vì lí do đó, tình trạng tham nhũng và làm việc kém hiệu quả bắt đầu xuất hiện tràn lan và trực tiếp ảnh hưởng đến hiệu quả kinh doanh của công ty kể từ 1790s trở đi.

(4) Sự trỗi dậy của các cuộc cách mạng công nghiệp tại Anh và Hoa Kỳ
Với sự trỗi dậy của các cuộc cách mạng công nghiệp (máy móc, đường sắt, tự động hóa và các loại hàng hóa công nghiệp mới) đã gây ảnh hưởng có tầm vĩ mô đến năng lực cạnh tranh của các quốc gia thương mại truyền thống. Thị trường tài chính Amsterdam đã dần mất đi sức hút và bị chuyển dịch sang London, New York và Paris, gián tiếp làm cho kế hoạch huy động vốn của VOC ngày càng khó khăn trong giai đoạn những năm cuối thể kỷ 18.



(5) Sự bị động và yếu kém của Sở giao dịch chứng khoán Amsterdam và cơ quan quản lý tài chính
Trong khi các thị trường tài chính khác như London, New York có thêm các công ty đại chúng niêm yết mỗi ngày, Sở Giao Dịch Amsterdam lúc bấy giờ có quy mô vô cùng nhỏ và bị phụ thuộc chi phối bởi 02 công ty chính là VOC và WIC (West Indies Company). Thanh khoản giao dịch thấp, thị trường huy động trái phiếu và cổ phiếu ảm đạm, thiếu vắng chính sách khuyến khích dẫn đến việc phụ thuộc vào vốn vay nước ngoài đối với VOC và WIC đã phần nào khiến hai công ty này gia tăng đòn bẩy lớn và lâm vào cảnh cùng cực về tài chính. Song các nhà lãnh đạo Sở giao dịch chứng khoán vẫn thờ ơ và tiếp tục hoạt động họ cho là truyền thống và đem lại lợi nhuận.

Như vậy, sau gần 200 năm phát triển, sự chậm chạp đổi mới và thất bại trong cạnh tranh đã khiến tượng đại vĩ đại nhất trong các tập đoàn đa quốc gia lúc bấy giờ sụp đổ.

IV. Những di sản về sáng kiến tài chính & quản trị doanh nghiệp hiện đại


Mặc dù không thể tồn tại hơn 400 năm cho đến ngày nay, United Dutch East India Company vẫn luôn là một trong những thành tựu vĩ đại và đáng tự hào nhất của người Hà Lan xét đến những di sản về thị trường tài chính và quản trị doanh nghiệp hiện đại mà nó để lại:
Phát minh ra cổ phiếu, giấy chứng nhận quyền sở hữu có thể chuyển nhượng và là một phần lợi nhuận doanh nghiệp trong tương lai.Cổ phiếu của Dutch East India Co. ngày ấy
Phát minh ra thị trường chứng khoán thứ cấp, nơi mà các cổ đông có thể tự do chuyển nhượng, thiết lập giá dựa trên quy luật cung – cầu đầy công bằng, giúp thay đổi diện mạo của nền tài chính vĩnh viễn.
Công ty đầu tiên chú trọng đến cơ cấu quản trị doanh nghiệp hiện đại với việc phân quyền cho các giám đốc điều hành thường xuyên. Đây cũng là công ty đầu tiên đưa ra chính sách cổ tức trả bằng hàng hóa (pay in kind) sáng tạo thay vì tiền mặt.
Amsterdam cũng là cái nôi đầu tiên cho thị trường phái sinh, nơi các nhà bán khống đầu tiên và các hợp đồng tương lai hàng hóa được sản sinh ra.
Tập đoàn đa quốc gia đầu tiên với việc mở rộng chi nhánh hoạt động xuyên lục địa và sáng tạo ra định nghĩa về “toàn cầu hóa”.
Một cách gián tiếp, VOC cũng tạo điều kiện cho nhà đầu tư chủ động (activist investor) đầu tiên xuất hiện – Isaac Le Maire – với thương vụ thâu tóm cổ phần và yêu cầu thay đổi ban lãnh đạo.
Cuối cùng, VOC và các doanh nhân như Dirck Bas chính là tượng đài đầu tiên cho tinh thần khởi nghiệp kinh doanh bằng một tổ chức công ty thay vì các nhóm mạo hiểm và dự án tài trợ một lần.
V. Kết luận

Có thể nói câu chuyện về công ty cổ phần đại chúng đầu tiên này vừa thỏa sức tò mò của chúng ta, vừa tạo động lực không hề nhỏ cho các thế hệ doanh nhân khởi nghiệp trẻ và những nhà đầu tư giá trị của Việt Nam trên con đường giăng buồm tới những chốn không chắc chắn nhưng đầy tiềm năng.

Quay trở lại câu chuyện một chút, giai đoạn cuối thế kỷ 17, có một doanh nhân trẻ – một tay đánh bạc cự phách và là một kẻ vượt ngục người Scotland – đã công du sang Amsterdam và lấy được nguồn cảm hứng từ sự phát triển mạnh mẽ của thị trường chứng khoán cũng như câu chuyện vĩ đại của VOC. Ông ta tên là John Law, một huyền thoại khét tiếng trong lịch sử tài chính đã để lại dấu ấn in đậm trong dân chúng Pháp đến nhiều thế kỷ sau. Tuy nhiên hỡi các đọc giả thân mến, câu chuyện đầy li kì ấy sẽ là chủ đề cho các kỳ ấn phẩm tiếp theo.